III BWA "ludzkie/nieludzkie"

Idea III BWA "ludzkie/nieludzkie"

Bystra (k. Bielska-Białej)

6-8 listopada 2015

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ


Krytyczne wypowiedzi Leszka Kołakowskiego pod adresem strukturalizmu nie przeszkodziły mu trafnie rozpoznać i docenić wszędobylskości binarnych opozycji, jako jednego z wyznaczników świadomości mitycznej. W Obecności mitu napisał on, że „Myślenie ludzkie jest nałogowo «strukturalistyczne», jeśli wolno użyć słowa zużytego ponad miarę i przez to prawie bezużytecznego. Znaczy to, że rozumieć cokolwiek potrafimy tylko ze względu na pary opozycyjne, których jakość rozumiana jest członem; inaczej, że rozumiemy tylko przez kontrast, tylko wtedy, gdy umiemy zrozumieć to, co jest rozumiane nieobecnością, że przedmiot jawi się tylko na tle świata, którym nie jest. Akt rozpoznawania lub identyfikowania rzeczy jest jednoczesny z ruchem myśli trafiającym w to, czym rzecz rozpoznawana nie jest; omnis determinatio est negatio. Mówiąc, iż coś jest jakieś, wiemy, co mówimy tylko wtedy, jakie jest inne coś, co takie właśnie nie jest. Stąd też wszelkie nazwania aspirujące do tego, by opisać jakości «wszystkiego» (…) bądź tylko w złudzeniu znaczą cokolwiek, bądź ewokują natychmiast przeciwczłon owego «wszystkiego», by stworzyć dla niego kontrast parzystej opozycji. Obecna jest przeto w naturze aktu rozpoznawczego bezwładność, która w obliczu pytań o «wszystko» przywołuje natychmiast drugi świat nadając zrozumiałość «wszystkiemu», które też przez to przestaje być wszystkim, ale samo staje się wzajem warunkiem zrozumiałości drugiego świata. (…) Nieuleczalna negatywność wszelkiej czynności rozpoznawcznej sprawia wtedy, że myślenie nieodparcie sięga po mit, gdy chce nazwać całość świata, a jeśli unika go, to tylko w złej wierze lub w iluzji rozumienia” (L. Kołakowski, Obecność mitu, Warszawa 2003, s 66-67).

Kołakowski zwraca uwagę na totalność binarnej struktury myślenia o rzeczywistości, która każdorazowo zakłada (implicite bądź świadomie) odniesienie do realności nieuwarunkowanej, bądź – ujmując rzecz w terminologii eliadowskiej – rzeczywistości absolutnej. Innymi słowy, myślenie wedle opozycji nie wynika z doświadczenia, lecz jest pojęciowym narzędziem do porządkowania tegoż doświadczenia. Przy czym nie chodzi o „banalne” opozycje tj. prawe-lewe, dobro-zło, centrum-peryferia itd., ale również o pary opozycji konieczność-przypadek, podmiot-przedmiot, osoba-kultura, ciało-dusza itd. Nie istnieje zatem – konstatuje Kołakowski – obszar wolny od mitotwórczej aktywności człowieka.

„Strukturalistyczne” myślenie dotyczy także prób udzielenia odpowiedzi na pytanie o naturę człowieka. W znacznej mierze opiera się ono na opozycji ludzkie-nieludzkie. Pytanie o to "kim jest człowiek?" jest próbą odpowiedzi na pytanie o „wszystko”, które zgodnie z zasadą myślenia wedle binarnych opozycji wymaga członu przeciwstawnego. Prawdziwi ludzie zamieszkują „pępek świata”, a wokół nich żyją barbaros. Prawdziwi ludzie mówią językiem, a inni niezrozumiale bełkoczą. Ale przecież członem przeciwstawnym mogą być także maszyny, rośliny, zwierzęta, przybysze z kosmosu, lalki, cyborgi, bogowie itp. Na bazie tego przeciwstawienia funkcjonują stereotypy etniczne, uprzedzenia wobec zwierząt, wyobrażenia kultur pozaeuropejskich, archeologiczne rekonstrukcje rozmaitych odmian homo żyjących w czasach prehistorycznych. Przykłady można mnożyć bezliku. Opozycja „ludzkie-nieludzkie” to stale obecna formuła kształtująca język, myślenie i działanie. W trakcie III Bystarzańskich Warsztatów Antropologicznychpragniemy zastanowić się nad modelującym znaczniem opozycji „ludzkie-nieludzkie”, jej wariantami oraz obecnością w różnych przejawach aktywności kulturowej człowieka.

Każdy uczestnik wygłaszający referat (i in.) ma do dyspozycji do 30 min.
Uczestnikom konferencji zapewniamy dwa noclegi.
Zgłoszenia przy użyciu formularza prosimy wysłać na adres beata.kopacka@uj.edu.pl do dnia 18 października 2015 r., w tytule mejla wpisując "ludzkie/nieludzkie".


Organizatorzy

dr hab. Dariusz Czaja
mgr Beata Kopacka
mgr Łukasz Sochacki

Program


Piątek (6.11.2015)

18.30 – 21.00
Szymon Uliasz | Przysiółek (reż. Siergiej Łoźnica) - projekcja filmu z komentarzem


Sobota (7.11.2015)

10.00 – 13.00
Alicja Soćko-Mucha | Śmiech ludzki i nieludzki
Kamila Biedrońska | Bio-obiekt, jako próba przekroczenia podziału na ludzkie i nie-ludzkie na przykładzie Człowieka i stołu oraz Niech sczezną artyści!
Małgorzata Roeske | Ludzkie i Nie-ludzkie. Antropologia Czesława Miłosza: człowiek wobec zwierząt
14.00 – 16.00
Jan Barański | Człowiek: to brzmi dumnie. Kilka refleksji o krakowskim świecie kibicowskim
Łukasz Stypuła | Czy Żydzi mają rogi? Kategoria obcego na stadionach piłkarskich
16.30 – 18.30
Andrzej Malik | I want to believe - czyli o fotografiach UFO
Krystian Darmach | Noc-Miasto-Film. Ludzkie i nieludzkie wymiary kultury

Niedziela (8.11.2015)

10.00 – 14.00
Olga Knapik, Andrzej Liszka, Małgorzata Roeske | Bezdomni, bezpańscy. O bezdomnych zwierzętach i ich opiekunach
Olga Knapik | Postrzegania kategorii człowiek-zwierzę w kulturach Indian Ameryki
Łukasz Sochacki | Pojedziemy na łów... Współczesne mitologie łowieckie
Beata Kopacka | Teologia zwierząt. Inspiracje i perspektywy